सन्तानको दीर्घायू हुने विश्वासका साथ मैथिल र थारू समुदायका सन्तान प्राप्त गरेकी महिलाहरू  श्रद्धापूर्वक जितिया पर्वको  तयारीमा जुटेका छन्।

बिहीबारदेखि विधिवत रूपमा पर्व सुरु भई शुक्रबारको दिन र रातका साथै शनिबार अपराहृन ५ बजेसम्म अर्थात ३६ घण्टासम्म निराहार बर्तमा बसेपछि यो पर्व सम्पन्न हुन्छ ।

आश्विन कृष्णपक्षको अष्टमी तिथिभरि निराहार बर्तमा रहनुपर्ने र नवमी तिथिको प्रवेश भएपछि मात्र जितिया पर्व पूरा हुने नियम रहेको छ ।

यसपटक तिथिको समयमा हेरफेर भएका कारण बर्तालुहरूलाई ३६ घण्टासम्म निराहार बर्तमा बस्नुपर्ने भएको छ । गतवर्ष २८ घण्टा मात्र उपवासमा बस्नु परेको थियो ।

यसपर्वको अवधिभरि थुक पनि निल्न नहुने र ३६ घण्टासम्म निराहार उपवास ब्रतमा बस्नुपर्ने साथै बर्तलाई खण्डित पनि गर्न नपाउने नियम रहेकाले यो बर्तलाई कठोर बर्तको रूपमा लिइएको हो ।

आश्विन कृष्णसप्तमी तिथि अर्थात बिहीबारका दिन बर्तालु महिलाहरूले कोदोको रोटी र माछा खानुपर्ने नियम रहेको छ भने विधवा महिलाहरू अरुवा-अरुवाइन खाने गर्छन् ।

यसअघि बर्तालुहरूले नजिकको पोखरीमा स्नान गरी घिरांैलाको पातमा पिना र तेल राखेर जिमूतवाहन देवतालाई चढाई पूजापाठ गर्छन् ।

यसपछि, घर पुगेर जिमूतवाहन देवता, चिल र स्याललाई प्रसाद चढाउने गर्छन् । वर्तालु ब्राहृमणीले  पितरपक्ष परेकोले दिवङ्गत सासू, आमा, हजुरआमा, काकीलगायतको नाउँमा च्यूरा-दही, मिठाईलगायतका प्रसाद चढाउने गर्छन् ।

सासु र आमाको आत्माको शान्ति हुने विश्वासका साथ उनीहरूको नाममा अन्य गोत्रका ब्राहृमणीलाई निम्तो दिई भोजन गराउनुपर्ने परम्परा पनि रही आएको छ । भोजन गर्ने ब्राहृमणीलाई पितराइन भन्ने गरिन्छ ।

व्रतको समय पूरा भएपछि एक अन्य गोत्रको ब्राहृमणलाई निम्तो दिएर भोजन गराएर मात्र आफू भोजन गर्ने नियम पनि रहेको छ ।

जितियामा ओटघन
सप्तमी तिथिको रातमा बर्तालु महिलाले मध्यरात्रिमा उठेर गर्ने भोजनलाई \'ओटघन\' भनिन्छ । यसअवसरमा बर्तालुका साथै छोराछोरी नातिनातिनासहित बसेर \'ओटघन\' गर्ने चलन रहेको छ । ओटघन क्रममा खासगरी च्युरा,दही, केराका साथै मिठाई खाने चलन छ । त्यो खाएर उठेपछि फेरि पानी वा केही खान पाइदैन । बर्त शुभारम्भ भएको मानिन्छ । रातभरि सप्तमी तिथि परेमा मात्र ओटघनको संयोग बन्छ नत्र बिना ओटघनकै बर्त सुरु गर्नुपर्छ ।

जिमूतवाहनको पूजा
कृष्णअष्टमीका दिन बर्तालुहरूले नजिकको पोखरी, तलाउमा स्नान गरी भगवान सूर्यलाई अर्घ अर्पण गर्छन् । त्यसपछि बर्तको सङ्कल्प गर्छन  र घरमा आएर डाली भर्ने गरिन्छ । डालीमा नरिवल, काँक्रो, स्याउ, केरालगायतका फलफूल राखेर नयाँ कपडाले छोपिन्छ ।

मध्याहृनतिर टोलभरिका महिलाहरूले एकठाउँमा भेला भएर जिमूतवाहन बर्तको महत्व, पर्वको शुभारम्भ, जिमूतवाहन देउताको बारेमा एउटी बर्तालु महिलाले कथावाचन गर्छिन र सबैले कथा श्रवण गरेपछि आ-आफ्ना घर फर्किन्छन् ।

साँझतिर आँगनलाई गाईको गोबरले लिपपोत गरेर एउटा सानो  खाल्डो खनेर पोखरीको निर्माण गरिन्छ । त्यो पोखरीको डिलमा पाकडी रूखको सानो हाँगा गाड्नुका साथै हाँगामा माटोको चिलको आकृति बनाउँछ र हाँगामुनि स्यालको आकृति बनाउँछ । त्यहा जलले भरिएको  कलशमा कुशको जिमूतवाहनको मूर्ति राखिन्छ र फलफूल लिएर जिमूतवाहनको बर्तालु महिलाले पूजापाठ गर्छन् ।

 जिमूतवाहन को हुन ?
भविष्यपुराणमा वर्णन गरेअनुसार शालिवाहन राजाको पुत्र जिमूतवाहन थिए । उनीमाथि महादेवको असिमकृपा रहेकाले नियमनिष्ठाले बर्त गर्ने महिलालाई सन्तान दीर्घायू हुने वरदान   भगवान्बाट प्राप्त गरेका थिए ।

चिल र स्यालको पनि पूजा
हिन्दूधर्मको विभिन्न पर्वहरूमा कतिपय चरा र जनावरलाई विषेश महत्व दिएर पूजा गरेर सम्मान दिने परम्परा रहेको छ । सोअनुरूप गाई, परेवा, काग, कुकुर, हाँस, बाघ, मुसोलगायतका जनावरहरूको पूजा गरिन्छ भने जितिया पर्वमा चिल र स्यालको पूजा गर्नुपर्ने हुन्छ ।

जितिया पर्व कथा  
कनकावती नगरको मध्यभागस्थित नर्मदा नदीको डिलमा पाकरीको रूखको फेदमा स्याल बस्थ्यो भने हाँगामा चिल । दुईटैको बीचमा घनिष्ठ मित्रता थियो । एक दिन जितिया पर्व मनाउने महिलाहरू नर्मदा नदीमा स्नान गरी त्यही रूखको फेदमा बसेर जिमूतवाहन देवतालाई प्रसाद चढाएर कथावाचन गरेका थिए ।

बर्तालु महिलाहरूको कथा सुनेर चिल र स्याललाई पनि जितिया बर्त गर्ने इच्छा जागृत भयो । दुइटैले सल्लाह गरी बर्तमा बस्ने निधो गरे ।
सोही रात्रि नर्मदा नदीको डिलमा एक व्यापारीको छोराको दाहसंस्कार गरियो । मृतकका आफन्तले शवको अधिकाँश भाग जलेपछि छोडेर घर फर्के ।

उनीहरू फर्केर गएको देखेर स्याललाई मृतकको मासु खाने इच्छा जाग्यो र साथी चिललाई थाहै नदिई मासु पनि खायो र केही लुकाएर पनि राखेको  चिलले  हेरिरहेको थियो ।

दुवैको जन्म भास्कर नामक ब्राहृमणको घरमा भयो । पूर्वजन्ममा चिलको शिलावती र स्यालको कर्पूरावतीको रूपमा जन्म भयो । जेठी शिलावतीको विवाह धनमानको घरमा र कर्पूरावतीको राजाको घरमा । जेठी शिलावतीका सात छोरा भए तर महारानी भएकी कर्पूरावतीको छोरा जन्मियो तर मृत्यु  भयो ।

बर्षौपछि दुवैको सम्बन्ध चिसिँदै गएपछि जेठी शिलावतीले आफ्नी बहिनीलाई पूर्वको घटना स्मरण गराउँदै बर्त भङ्ग गरेको कारण यस जन्ममा तिम्रो सन्तानको मृत्यु भएको भनी जानकारी  गराएको धार्मिकपुस्तकमा उल्लेख गरिएको छ ।

त्यसै कारणले यो बर्त जति कठोर भए पनि बर्तलाई कसैले खण्डित गर्न चाँहदैन्न ।